terug naar Sjaak Langenberg Een gezelschapsdame voor Overvecht


foto: Paul van Riel

Normaal zou ik ogenblikkelijk op zoek zijn gegaan naar input voor een nieuw project en contacten hebben gelegd die tot ideeën kunnen leiden. Maar in Overvecht liep het anders.
In contrast met een opdracht waarin de vraag besloten ligt om actief bewoners te betrekken bij het project ontdekten we een andere realiteit. Kinderen die binnen worden gehouden uit angst voor wat er met ze kan gebeuren op straat. Vrouwen die nauwelijks buiten komen. Om Overvecht echt te ervaren besloot ik in januari 2008 samen met Rosé om ons aan te passen aan de mores van de wijk. We beleven binnen. We zochten nauwelijks contact. Cocoonen in Overvecht. Wat zou dat opleveren? Cocoonen klinkt gezellig en knus, maar in Overvecht vormt het een probleem dat de wijk typeert.
‘Mensen kennen elkaar nauwelijks. Dat komt vooral door de enorme diversiteit aan culturen en nationaliteiten. Ze spreken gewoonweg elkaars taal niet. Uit het buurtonderzoek blijkt dat veel bewoners in een sociaal isolement leven. Er zijn mensen die bijna nooit buiten komen. Ook kinderen die niet of nauwelijks op straat spelen. Dat kan om allerlei redenen zijn, maar het belangrijkste is dat de mensen in de buurt elkaar niet kennen.’ zei projectleider Ans Klein Geltink van Bureau Inburgering in 2007 in Dreefnieuws, in een speciale editie over het project Doe mee in Overvecht. Het nieuws kwam met vertraging binnen in de flat. Ik las kranten die een half jaar eerder waren verschenen. Die tijdsfactor was een prettige nieuwsfilter. In een gastcolumn in Ons Utrecht op 22 augustus 2007 vroeg Fractievoorzitter en raadslid Mirjam Bikker van de Christenunie in Utrecht aandacht voor de eenzaamheid onder alleenstaanden en bejaarden in Overvecht: ‘Wist u dat minimaal 8000 Utrechters amper sociale contacten hebben?’ 

als speelgoed
We besloten om niet mee te doen in Overvecht. We zochten zelf het sociaal isolement op om de eenzaamheid van anderen te ervaren. Het ging ons niet in de koude kleren ging zitten. Lag het aan Overvecht? Lag het aan het sombere en regenachtige winterweer of de onzekerheid die werd veroorzaakt door onze verlegde koers?
Ooit ging het me beter af. Als kind speelde ik vrijwel niet buiten. In 'Beeldhouwen met Pleinvrees' heb ik er uitgebreid over geschreven. Het was in de tijd dat ik nog in flats woonde. Mijn verbeelding mengde zich van nature met het uitzicht. Alles zag er buiten uit als speelgoed. Zo verhield ik mij tot de werkelijkheid. In die tijd werd de kiem gelegd voor mijn kunstenaarschap. Toen ik naar de academie ging leerde ik weer spelen zoals ik als kind gedaan had. Nu is het spel geprofessionaliseerd.Opnieuw op zoek dus naar dat jochie in die flat die van vuilniszakken circustenten bouwde. Het jochie dat zich nog van geen kwaad bewust was. Dat jochie schuilt nog steeds in mij. En die jochies moeten er toch ook zijn in Overvecht? Ik ben het jochie dat niet meedeed. De jongen die nooit buiten speelde. Het klinkt als een prachtige titel voor een kinderboek dat huis aan huis verspreid in Overvecht een pleidooi zou kunnen zijn voor de ongebreidelde fantasie die kan voortvloeien uit zogenaamd sociaal isolement. Een pleidooi voor dromers.
Nee, ik onderschat of bagatelliseer de problemen niet, maar ik verzet me wel tegen de plicht tot socialisatie. ‘Ons hoeft niet verteld te worden hoe we moeten leven – we moeten eraan herinnerd worden hoe we moeten leven,’ schreef Jeanette Winterson in de Belle van Zuylenlezing. ‘Als kinderen op school elke dag poëzie zouden lezen, zouden ze een beter mes in hun broekzak vinden dan ze nu op straat kunnen kopen,’ aldus Winterson.
Etty Hillesum die op 38 jarige leeftijd in Auschwitz werd vermoord, sleepte me door de maand januari heen. ‘De wereld is toch zeker voor ieder mens afzonderlijk wel eens ingestort en toch bestaat ze nog steeds, hoe merkwaardig.’ schreef ze in een van haar dagboeken. De levenskracht die Hillesum onder moeilijke omstandigheden aan de dag legt is voor velen nog steeds een inspiratiebron. Ik hoop dat er in Overvecht ook zo’n dagboek wordt geschreven, of een weblog dat nog niet is ontdekt. Doe niet mee in Overvecht. Ga naar binnen. De poëzie die dat oplevert is van grotere waarde. Jeanette Winterson: ‘Kunst blijft de beste manier om de complexiteit en de waarde van menselijke ervaring door te geven, van generatie op generatie.’

flats nabouwen
'Ik heb ze maar één moment uit het oog verloren en opeens zaten ze onder de modder,'hoorden we de oppas van de kinderen van de buurvrouw zeggen op de gang, terwijl wij binnen twee flats nabouwden in Lego. Je hoeft niet naar buiten om iets mee te maken. De wereld kwam naar ons toe in de flat waar we als artist in residence verbleven. De mediums Mr. Bemba en Mr. Hayda bestookten ons met post waarin ze beloofden al onze problemen op te lossen. Mr. Hayda brengt uw partner terug. The World today is cruel. Resultaat binnen 4 dagen. Van dood naar levend. We wisten niet wat we lazen. 























Voor het keukenraam stonden op een dag twee mannen in fel oranje pakken. Als een verschijning. Ze kwamen de luchtafvoer repareren. We droomden over andere verschijningen. Over vuilniszakken die als in een sprookje opstegen van plekken waar ze illegaal gedumpt waren. Ik zag ze boven de stad zweven als een zwerm ballonnen die is opgelaten door joelende kinderen. We fantaseerden over de postbode die op een dag op de raam zou tikken om de post op zes hoog af te leveren. Luchtpost. We zagen een met vlaggetjes versierde stoepa in het parkeerterrein van een plaatselijke autoverkoper. We voelden ons monniken die de maatschappij een dienst bewijzen door zich juist aan het alledaagse leven te ontrekken.
Als een flat wordt gesloopt verdwijnen ook de huisnummers. 'In dat stuk lucht heb ik gewoond,' is het enige wat je dan nog kunt zeggen. We verzonnen een flat die enkel en alleen is opgebouwd uit de ‘balkonnetjes’ van een knikarm hoogwerker. Een flat die in luttele minuten kan worden opgebouwd en afgebroken: de sloop in een ritueel gegoten.
Toen de avondzon op de naastgelegen flat scheen, dachten we aan het noorderlicht dat boven Overvecht niet zou misstaan. Een natuurlijk fenomeen dat zich zou ontrekken aan alle sores van de wijk. 

ouderen
Ik ben niet helemaal eerlijk geweest. We zijn wel naar buiten geweest, af en toe als het even opklaarde (zowel buiten als van binnen). Tijdens een van onze spaarzame fietstochten door de wijk bezochten we een van de woonzorgcentra. Daar viel ons oog op een briefje aan een prikbord: `Vrijwilligers gezocht om ouderen te bezoeken.´ Omdat de aandacht in de wijk op andere problemen ligt, kreeg deze oproep een extra schrijnend karakter. Hier raakten mensen in de vergetelheid. En het probleem werd ook nog eens ondergesneeuwd door alle andere stedelijke problematiek. We besloten dat ons project voor Overvecht zich in woonzorgcentrum Zuylenstede zou moeten afspelen. Ouderen vielen ons al eerder op in het straatbeeld in Overvecht. De in versnelling geraakte wereld waar ik eerder over schreef vond een tegenhanger in de traagheid die onlosmakelijk verbonden is met ouderdom. Een lofzang op de traagheid, een kunstwerk met een ander tempo dan de rest van de wijk. Dat is wat we zochten.
We lieten onze gedachten even varen, en opeens zaten we in Japan. De bevolking van Japan is de snelst vergrijzende bevolking ter wereld. Ouderen maakten per 1 oktober 2007 20,8 procent uit van de bevolking van 127,77 miljoen. Als de huidige trend doorzet zal de Japanse bevolking tegen 2055 voor 40,5 procent uit ouderen bestaan. Japan loopt voor op de demografische ontwikkelingen in Europa. In Japan is bij wet geregeld dat kinderen voor ouders moeten zorgen. Dit strekt zich zelfs uit tot neven en nichten. Eind jaren zeventig werden er in Japan nog prijzen uitgedeeld vanuit de overheid voor goede schoondochters. Tot in de jaren tachtig was het normaal dat ouders en kinderen samenleefden als families. Verzorging van ouders wordt gezien als een ‘eervolle erfenis,’ maar de zorg is langer en zwaarder geworden en de verzorgers zijn zelf ook veel ouder geworden. De familiesamenhang staat onder grote druk. In Tokio met haar 16 miljoen inwoners woont nog slechts 45% van de 65plussers bij de kinderen in, tegenover 85% in de landelijke gebieden. Jongeren uiten zich meer individualistisch en grote groepen jongeren lijken niet van plan zich te voegen in de traditionele codes. Maar Japanners zijn niet voor een gat te vangen als ze de vergrijzing te lijf gaan. Toyota bracht een auto op de markt met de slagzin ‘Een auto met meer geduld dan uw dochter.’ De Universiteit van Tokyo ontwikkelde een muscle suit dat oudere mensen subtiele ondersteuning geeft bij het tillen van zware objecten. En in het land waar familiebanden nog niet zo lang geleden heel hecht waren zijn knuffelrobots al gemeengoed.

Ondanks onze robofobie en de drempel bij ouderen om technologie te gebruiken, zijn er in Nederland al diverse geslaagde proeven met knuffelrobots gedaan. In een verzorgingshuis in Almere werd de iCat van Philips uitgetest en in het Osdorpse verzorgingshuis Leo Polak zijn demente bejaarden compleet verknocht aan Paro, een robotzeehond met een zachte witte vacht. 

Mariaverschijning
Nee, wij gaan geen knuffelrobot introduceren in Overvecht, maar we willen wel een andere icoon uit de Japanse cultuur introduceren in Woonzorgcentrum Zuylenstede. Wij importeren een gezelschapsdame voor Overvecht: een geisha.
Een geisha is een hoogopgeleide en gerespecteerde Japanse gastvrouw. Haar taak is de gasten te entertainen met een gesprek, zang, muziek en dans. De meeste westerlingen denken bij geisha’s direct aan prostituees, wat zeer onterecht is. In de jaren twintig was de geishaperiode op zijn hoogtepunt. Er leefden door het heel Japan 80.000 geisha’s. Na de oorlog was dit verminderd tot 1200. In 1999 waren er nog maar 195 gastvrouwen te vinden.
Geisha’s begeleiden de traditionele theeceremonies. Hierbij bereiden en dienen zij de thee op voor hun gasten. De oorsprong van deze ceremonie ligt in de 16e eeuw en werd sterk beïnvloed door het Zenboeddhisme. De ceremonie bestaat uit verschillende rituelen die uit het hoofd moeten worden geleerd. Elke beweging van de hand is nagenoeg uitgeschreven. Gei is het Japanse woord voor kunst. Geisha betekent letterlijk kunstpersoon. 

De geisha en de theeceremonie vertegenwoordigen een wereld waarin de traagheid tot een kunstvorm is verheven. In de ‘harde werkelijkheid’ van Overvecht is zij een verschijning uit een andere tijd, bijna buitenaards. Tegen de achtergrond van de grijze flats en de vaak sombere Hollandse luchten steekt zij scherp af. Om dat beeld te versterken willen we geïnspireerd is op de rol van geisha een voorstelling of dans laten uitvoeren door een Japanse actrice of danseres in de gondel die door glazenwassers worden gebruikt om de ruiten te wissen van flats. Woonzorgcentrum Zuylenstede heeft een dergelijke voorziening als permanente installatie op het dak staan. De geisha zal op een mooie zomerdag in september als een Mariaverschijning langs de ramen van de ouderen voorbij trekken, een voorstelling die door iedereen gewoon vanaf de galerijen of vanuit de gezamenlijke huiskamers kan worden bekeken. Je kunt dus gewoon binnen blijven.

Sjaak Langenberg en Rosé de Beer
voorjaar 2008